Aardbevingen wereldwijd

Op elk moment van de dag beeft de aarde ergens. Volgens de Amerikaanse geologische dienst USGS vinden er jaarlijks naar schatting zo'n 500.000 meetbare aardbevingen plaats, waarvan er ongeveer 100.000 voelbaar zijn; de meeste daarvan zijn zo licht dat alleen mensen vlakbij iets merken. De grote, verwoestende bevingen zijn zeldzaam, maar ze vallen vrijwel altijd op dezelfde plekken: langs de plaatgrenzen die de aardkorst in stukken verdelen. Wie die kaart kent, begrijpt meteen waarom landen als Japan, Chili en Indonesië voortdurend beven, terwijl Nederland nauwelijks merkbare tektonische activiteit kent.

Snel naar de kernthema's

Drie onderwerpen vormen de ruggengraat van het wereldwijde verhaal. Wil je gericht verder, begin dan hier:

• Ring of Fire — de hoefijzervormige zone rond de Stille Oceaan waar de meeste bevingen en vulkanen samenkomen.
• Zwaarste bevingen ooit — een ranglijst van de krachtigste geregistreerde aardbevingen en wat ze veroorzaakten.
• Tsunami — hoe onderzeese bevingen vloedgolven opwekken die duizenden kilometers verderop nog dodelijk zijn.

Alle onderwerpen op een rij

Verken de wereldwijde context van aardbevingen via onderstaande pagina's.

Waarom de aarde op de ene plek wél beeft en op de andere niet

De buitenste laag van de aarde — de lithosfeer — is geen aaneengesloten schaal, maar bestaat uit zeven grote en tientallen kleinere platen die langzaam over de stroperige mantel daaronder bewegen. De randen waar deze platen elkaar raken, zijn de spanningszones. Daar bouwt zich over jaren tot eeuwen spanning op, totdat het gesteente plotseling breekt of verschuift. Die ontlading voelen we als een aardbeving. Het overgrote deel van alle bevingen ligt daarom als een dunne lijn langs de plaatgrenzen, een patroon dat de basis vormt van de platentektoniek.

Plaatgrenzen komen in drie hoofdvormen voor, en elke vorm heeft een eigen seismisch karakter. Het type grens bepaalt grotendeels hoe diep en hoe krachtig de bevingen er kunnen worden.

De drie typen plaatgrenzen en hun seismische gedrag

Type grens	Beweging	Seismisch kenmerk
Convergent (subductie)	Platen botsen; de ene duikt onder de andere	De zwaarste bevingen, vaak met tsunamigevaar
Divergent	Platen drijven uit elkaar	Meestal ondiepe, matige bevingen; veel midden-oceanisch
Transform	Platen schuiven langs elkaar	Sterke, ondiepe bevingen, zoals langs de San Andreas-breuk

De krachtigste bevingen ontstaan bij subductiezones, waar een oceanische plaat onder een continentale of andere oceanische plaat wegduikt. Het contactvlak tussen de platen kan over honderden kilometers blijven haken en in één keer losschieten. Zo ontstond de zwaarste ooit gemeten beving: Valdivia in Chili (1960) met magnitude 9,5, geregistreerd door USGS. Subductie verklaart ook waarom de Ring of Fire rond de Stille Oceaan zo actief is — langs die zone vindt volgens de USGS ongeveer 81% van de zwaarste aardbevingen plaats en ze herbergt tegelijk het merendeel van de actieve vulkanen op aarde. Diezelfde subductie levert het magma dat de vulkaangordel voedt.

Waarom Nederland nauwelijks beeft

Nederland ligt midden op de Euraziatische plaat, ver van elke actieve plaatgrens. Tektonische bevingen zijn hier daarom uitzonderlijk en zwak; de natuurlijke seismiek concentreert zich in Limburg langs de Roerdalslenk. De voelbare bevingen in Groningen zijn van een andere aard: ze ontstaan doordat het gasreservoir na jarenlange gaswinning samendrukt, waardoor spanning langs bestaande breuken vrijkomt, en zijn dus door de mens veroorzaakt, zo concludeerden het KNMI en de Onderzoeksraad voor Veiligheid (2015). Daardoor staat Nederland seismisch in een totaal andere klasse dan de landen op de plaatgrenzen — een onderscheid dat we verder uitwerken in het overzicht over aardbevingen in Nederland.

Magnitude is niet hetzelfde als ramp

Een hoge magnitude betekent veel vrijgekomen energie, maar zegt op zichzelf weinig over het aantal slachtoffers. Dat hangt minstens zo sterk af van de diepte, de afstand tot bewoond gebied, de bodemgesteldheid, de bouwkwaliteit en de tijd van de dag. De beving in Haïti (2010) had een magnitude van slechts 7,0 — beduidend lager dan Valdivia — maar kostte naar schatting meer dan 100.000 levens (schattingen lopen sterk uiteen), vooral door slecht gebouwde huizen dicht bij het epicentrum, aldus het Rode Kruis (2010). Een vergelijkbare magnitude in een goed voorbereid land als Japan veroorzaakt doorgaans veel minder schade. De grootste verschillen in slachtofferaantallen zijn dus geen kwestie van geologie alleen, maar van bouwregels, waarschuwingssystemen en welvaart.

Hoeveel aardbevingen zijn er per jaar?

Kleine bevingen zijn veel talrijker dan grote. Elke stap van één magnitude omhoog komt ruwweg tien keer minder vaak voor. De USGS houdt sinds 1900 bij hoe vaak bevingen van een bepaalde sterkte wereldwijd voorkomen:

Gemiddeld aantal aardbevingen per jaar wereldwijd (bron: USGS, earthquake statistics; de laagste klasse is een schatting).

Magnitude	Gemiddeld per jaar	Wat dat betekent
M 8 en hoger	1	Grote ramp mogelijk over een gebied van honderden kilometers
M 7,0 – 7,9	15	Zware schade over een groot gebied
M 6,0 – 6,9	134	Schade in de buurt van het epicentrum, zeker bij zwakke gebouwen
M 5,0 – 5,9	1.319	Lichte tot matige schade mogelijk; vergelijkbaar met Roermond 1992 (M 5,8)
M 4,0 – 4,9	ca. 13.000	Duidelijk gevoeld, zelden schade

Hoe magnitudes werken en waarom een stap van één punt zo'n groot verschil maakt, lees je bij de schaal van Richter en de momentmagnitude.

Waar komen heftige aardbevingen voor?

De zware bevingen concentreren zich in drie gordels:

• De Ring of Fire rond de Stille Oceaan — van Chili en Peru via Mexico, Alaska en Japan tot de Filipijnen, Indonesië en Nieuw-Zeeland. Hier duiken oceanische platen onder andere platen weg. Volgens de USGS vindt hier ongeveer 81% van de grootste bevingen plaats, waaronder Valdivia (Chili, 1960), Alaska (1964) en Tōhoku (Japan, 2011).
• De Alpiene-Himalayagordel — van de Middellandse Zee via Griekenland, Turkije en Iran naar de Himalaya en verder tot Sumatra. Hier botsen Afrika, Arabië en India met Eurazië. Goed voor zo'n 17% van de grootste bevingen.
• De mid-oceanische ruggen — zoals de Mid-Atlantische Rug, die onder andere over IJsland en de Azoren loopt. De bevingen zijn hier talrijk, maar meestal ondiep en matig, en ze liggen grotendeels ver van bewoond gebied.

Welke bevingen het zwaarst waren, staat in de ranglijst van de zwaarste aardbevingen ooit.

Welke landen hebben de meeste aardbevingen?

Volgens de USGS registreert Japan de meeste aardbevingen: het hele land ligt op een zeer actieve subductiezone en heeft het dichtste meetnet ter wereld, waardoor ook heel kleine bevingen worden opgemerkt. Indonesië ligt in een even actief gebied en heeft, doordat het zo groot is, in totaal waarschijnlijk nog meer bevingen. Per vierkante kilometer beven eilandstaten als Tonga, Fiji en Indonesië waarschijnlijk het vaakst. Andere landen met veel en soms zware bevingen zijn onder meer Chili, Peru, Mexico, de Filipijnen, Nieuw-Zeeland, Iran, Turkije en China.

Let op: "de meeste bevingen" is niet hetzelfde als "de meeste slachtoffers". Landen met strenge bouwregels, zoals Japan en Chili, doorstaan zware bevingen vaak veel beter dan landen waar huizen niet op bevingen zijn gebouwd.

Waar is de kans op een aardbeving het kleinst?

Volgens de USGS heeft Antarctica de minste aardbevingen van alle continenten. Verder is de kans het kleinst in de stabiele binnenlanden van grote platen, ver van elke plaatgrens: oude, koude en stevige stukken korst waar zelden spanning wordt opgebouwd. Toch is de kans nergens precies nul: kleine bevingen kunnen overal voorkomen, ook midden op een plaat, langs oude breuken. Nederland is daar een voorbeeld van: het ligt ver van een plaatgrens en heeft weinig natuurlijke bevingen, maar wél af en toe een voelbare beving in Limburg en door gaswinning veroorzaakte bevingen in Groningen. Waarom platen juist aan de randen beven, lees je bij platentektoniek.

Voor wie is deze pagina?

Deze hub is bedoeld als startpunt voor iedereen die het wereldwijde plaatje wil begrijpen: scholieren en studenten die een spreekbeurt of werkstuk voorbereiden, reizigers die naar een seismisch actief gebied gaan, en nieuwsgierige lezers die na een beving in het nieuws willen weten hoe het zit. Wil je in plaats van het grote verhaal liever zien wat er nú gebeurt, bekijk dan de live aardbevingskaart met actuele bevingen uit binnen- en buitenland.

Veelgestelde vragen

Hoeveel aardbevingen zijn er wereldwijd per jaar?

Volgens de USGS vinden er jaarlijks naar schatting zo'n 500.000 meetbare aardbevingen plaats, waarvan ongeveer 100.000 voelbaar. Zware bevingen zijn zeldzaam: gemiddeld zijn er per jaar ongeveer 15 bevingen van magnitude 7 tot 8 en één van magnitude 8 of meer.

Waar komen heftige aardbevingen voor?

Vooral langs plaatgrenzen waar platen botsen. Ongeveer 81% van de grootste bevingen vindt plaats langs de Ring of Fire rond de Stille Oceaan, met landen als Chili, Japan, Indonesië en Alaska. Zo'n 17% valt in de gordel van de Middellandse Zee via Turkije en Iran naar de Himalaya en Sumatra.

Welke landen hebben de meeste aardbevingen?

Japan registreert de meeste aardbevingen, mede doordat het het dichtste meetnet ter wereld heeft. Indonesië ligt in een even actief gebied en heeft door zijn grootte in totaal waarschijnlijk meer bevingen. Per oppervlakte beven Tonga, Fiji en Indonesië waarschijnlijk het vaakst.

Waar is de kans op een aardbeving het kleinst?

Antarctica heeft de minste aardbevingen van alle continenten. Verder is de kans klein in de stabiele binnenlanden van grote platen, ver van plaatgrenzen. Nergens is de kans precies nul: kleine bevingen kunnen overal voorkomen, ook langs oude breuken midden op een plaat.

Hoe groot is de kans op een zware aardbeving in Nederland?

Klein. Nederland ligt midden op de Euraziatische plaat, ver van actieve plaatgrenzen. De zwaarste gemeten natuurlijke beving was die bij Roermond in 1992 met magnitude 5,8. In Groningen komen kleinere bevingen voor die door gaswinning zijn veroorzaakt.

Waarom vallen er bij sommige aardbevingen veel meer slachtoffers dan bij andere?

De magnitude zegt iets over de vrijgekomen energie, niet over de schade. Die hangt ook af van de diepte, de afstand tot steden, de bodem en vooral de bouwkwaliteit. De beving in Haïti in 2010 had magnitude 7,0 en kostte naar schatting meer dan 100.000 levens, terwijl veel zwaardere bevingen in goed voorbereide landen minder slachtoffers eisen.

Bronnen

1. USGS (2024), "Earthquake statistics en realtime catalogus", earthquake.usgs.gov
2. USGS (1960), "M 9.5 — 1960 Great Chilean Earthquake (Valdivia)", earthquake.usgs.gov
3. KNMI (2024), "Seismologie en aardbevingen in Nederland en wereldwijd", knmi.nl
4. Onderzoeksraad voor Veiligheid (2015), "Aardbevingsrisico's in Groningen", onderzoeksraad.nl
5. Rode Kruis (2010), "Aardbeving Haïti: hulpverlening en slachtoffers", rodekruis.nl